(0)

Viết truyện Sci Fi: cách xây dựng nhân vật trong bối cảnh những thế giới quái dị

Sci Fi đòi hỏi nhà văn phải đặc biệt để tâm chăm chút. Khi viết truyện Sci Fi, nếu nhân vật được xây dựng tốt thì câu chuyện sẽ lên tầm cao mới, còn nếu xây dựng dở hoặc nửa vời, truyện dù có thế giới và ý tưởng hay cũng sẽ đâm đầu xuống đất. Trong bài viết này, Alex Carchidi, nhà miễn dịch học kiêm fan cứng dòng văn sci fi, sẽ hướng dẫn cách xây dựng nhân vật trong các câu chuyện Sci Fi với bối cảnh thế giới khác xa thực tại của chúng ta.

Đầu tiên, chúng ta sẽ tìm hiểu cách đưa nhân vật vào trong bối cảnh thế giới đã tạo ra. Sau đó, tôi sẽ giải thích cách làm cho tiểu sử và đặc điểm của nhân vật được logic, phù hợp với bối cảnh đã định nghĩa ở phần một. Cuối cùng, tôi sẽ khuyến cáo mọi người về việc sử dụng thủ pháp nhân tính hoá và tạo ra những nhân vật mù văn hoá. Nếu không muốn nghe lời tôi khuyên thì cũng không phải lo lắm: nhiều truyện Sci Fi đã rất thành công trong việc mô tả những nhân vật trong những tình huống quái dị rồi.

1) Thế giới của bạn là gì, ý tưởng nền tảng của bạn là gì, và cốt truyện là gì?

Tuỳ cách viết truyện, bạn có thể sẽ quyết định sáng tạo thế giới làm bối cảnh truyện trước rồi mới sáng tạo nhân vật. Làm vậy cũng được, miễn là từ đầu đến cuối truyện nhân vật và thế giới phải ăn khớp với nhau. Để ý rằng tôi không nói ngay từ lúc bắt đầu tạo nhân vật đã phải để nhân vật ăn khớp với thế giới luôn, bởi vì trong quá trình viết hai yếu tố trên đều có thể thay đổi. Điểm chính yếu là phải làm sao cho nội dung tác phẩm ăn khớp với nhau. Để làm được điều này, trong quá trình viết bạn nên sẵn sàng thay đổi cả thế giới lẫn nhân vật mình đang sáng tạo.

Việc làm cho nội dung tác phẩm ăn khớp với nhau sẽ dễ dàng hơn nếu bạn có thể viết ra thật rõ ràng những ý tưởng về thế giới của bạn mà có liên quan đến nội dung truyện. Thế giới bạn đang xây dựng có phải sẽ xoay quanh việc các giống loài tinh khôn sống trong những thành phố trên mây không? Nếu có thì hãy viết ra. Động vật có con nào biết nói không? Có thì hãy thêm vào danh sách. Cố gắng ghi ra những điểm khác biệt của thế giới bạn so với thực tại của chúng ta. Đặc biệt đối với các thế giới hết sức khác biệt, đây sẽ là bước quan trọng nhất để đảm bảo rằng quá trình xây dựng nhân vật của bạn sẽ mang lại kết quả tốt. Rất khó xây dựng nhân vật sống trong một thế giới khác nếu bạn không thể nói rõ ra thế giới đó có những gì.

Xác định nội dung cốt truyện

Một khi đã biết thế giới bạn viết về có những gì, đã đến lúc viết nháp nội dung cốt truyện. Lúc này nó có sơ sài vô cùng cũng không thành vấn đề, miễn là bạn có thể xác định những điểm giao thoa giữa cốt truyện và nhân vật bạn đang xây dựng. Nếu có những cảnh nhân vật không xuất hiện, đừng bận tâm đến đoạn cốt đó. Nếu nhân vật của bạn là yếu tố tối quan trọng trong một số đoạn, hãy ghi chú lại bạn hình dung vai trò của nhân vật sẽ ra sao.

Mục tiêu ở bước này là tìm ra những biến số cho một phương trình ta sẽ dùng để tính toán xem nhân vật sẽ hành xử hoặc có những đặc tính như thế nào.  Nếu bạn không biết nhân vật sẽ ra sao ở những đoạn nhân vật góp mặt vào cốt truyện chính, không thành vấn đề, chỉ cần ghi lại những chi tiết sau sẽ cần thêm vào. Hệt như một phương trình bình thường, trong số các biến “chiều hướng cốt truyện”, “tương tác của nhân vật với cốt truyện”, và “ý tưởng nền của thế giới”, bạn chỉ cần biết hai biến là sẽ xác định được biến thứ ba trông ra sao. Khi viết văn Sci Fi, thay đổi hai biến gốc cho hợp với biến thứ ba hoặc ngược lại là việc rất bình thường và cũng rất hiệu quả.

Ở bước đầu, tối thiểu bạn sẽ định hình được đại khái các ý tưởng dùng để xây dựng thế giới. Trong bước này, chung ta tìm cách xác định những đoạn nào sẽ giúp đưa đẩy cốt truyện, và nó đưa đẩy như thế nào. Giờ chỉ còn việc xác định xem nhân vật sẽ tương tác ra sao với cốt truyện. Để làm được việc này, chúng ta cần phát triển nhân vật. Đừng lơ là, đây là phần quan trọng nhất.

2) Chuyện đời nhân vật là như thế nào? Có áp dụng được phương thức chuyện đời không?

Trong viết văn có rất nhiều cách để xây dựng nhân vật, nhưng tôi thích dùng phương thức “chuyện đời” nhất. Hãy nhìn lại ý tưởng nền tảng của thế giới đã xây dựng. Viết sơ lược chuyện đời nhân vật cho đến thời điểm diễn ra câu chuyện hiện tại, nhớ mỗi lần viết ra một ý là phải kiểm tra xem nó có ăn khớp với phần ý tưởng nền đã nêu không. Hãy xác định những điểm thiếu nhất quán, và sau đó đưa lời giải thích cho chúng hoặc thay đổi chúng.

Trong một thế giới hệ thống giáo dục không tồn tại, không thể nào để nhân vật là người đã học đại học được, nhưng rõ ràng là nhân vật có kiến thức – thế thì lấy kiến thức ở đâu? Kiến thức được truyền bằng hình thức thần giao cách cảm à? Hay nhân vật có mức nhận thức rất ưu việt nhờ được cấy gì đó? Nhớ rằng luôn phải để nhân vật khớp với thế giới. Bước này sẽ cực kỳ khó thực hiện nếu thế giới của bạn quá mức xương xẩu, và chính vậy nên cần phải đặc biệt để ý đến nó. Hãy viết tất cả các ý thành một cái dàn cho nhân vật, và cả dàn cho thế giới nữa – thường cách nhân vật hành xử trong thế giới của mình sẽ giúp bản thân người viết hiểu thêm về thế giới mình tạo ra và cả người đọc cũng hiểu nữa.

Sau khi đã viết sơ lược dàn ý nhân vật

Có thể coi bước này là quá trình xác định xem hàng ngày nhân vật sinh hoạt như thế nào. Nếu thế giới của bạn có rô-bốt phục vụ mọi nhu cầu của nhân vật, nó hẳn sẽ khiến ý niệm của nhân vật về “nhu cầu” khác đi, có thể sẽ khác đến mức khiến một số nhu cầu thường gặp ở những người có cùng tình cảnh với nhân vật bị phóng đại lên hoặc biến mất hoàn toàn. Mặc dù bạn có thể bỏ qua bước lập luận kiểu vậy, nhưng truyện của bạn sẽ trở nên chi tiết và đáng tin hơn nếu bạn có thể giải thích rõ ràng, đả động đến hoặc so sánh sự khác biệt của nó với thực tại của ta. Tương tác giữa nhân vật và thế giới là một nguồn mạch truyện nhánh và chủ đề rất dồi dào, nếu người viết chịu khó đi sâu vào khai thác.

3) Tại sao nhân vật của bạn lại có những hành động kỳ quái, và người đọc có cần phải biết không?

Một trong những khó khăn khi viết về một thế giới khác hoàn toàn là lối viết văn “bình thường” có khi lại trở nên vô dụng. Nếu nhân vật kiểm tra mức năng lượng trên súng xuyên không gian, liệu người đọc có cần phải biết tại sao nhân vật lại làm vậy không, hay đã có đoạn từng đề cập đến việc các cổng xuyên không gian súng tạo ra sẽ trở nên bất ổn nếu mức năng lượng xuống thấp? Liệu để vụ bất ổn này đến sau mới nói, hoặc không bao giờ nói, có ổn không? Bạn cần nắm rõ việc những gì nhân vật biết về thế giới của mình sẽ ảnh hưởng đến thói quen, hành động và quyết định anh ta như thế nào. Cân nhắc từng hành động nhân vật thực hiện có phần hơi mệt, nhưng có phương thức phát triển nhân vật ngầm sẽ giúp ích rất nhiều.

Tương tự, độc giả có khả năng sẽ cần được trợ giúp để hiểu được những hành động không mấy rõ ràng của nhân vật, nếu thế giới ấy khác lạ quá nhiều. Nếu cứ liên tục kể rằng nhân vật phải giữ ẩm da trong khi độc giả không biết hành động này được thực hiện nhằm giữ cho nhân vật không bị mất nước thì sẽ gây khó hiểu. Cái khó nằm ở chỗ tìm ra phương thức đưa thông tin hiệu quả. Để nhân vật giải thích với những người đồng loại khác tại sao anh ta phải thực hiện hành vi mang tính sống còn đặc trưng của giống loài mình thì sẽ khá lạ lùng. Đưa thông tin trong lời dẫn truyện là một hướng tốt, vì sẽ không cần đến hội thoại để giải thích bối cảnh.

Tóm lại, hãy đảm bảo mỗi hành vi của nhân vật đều có ý nghĩa, và người đọc sẽ hiểu được ý nghĩa của hành động đó tới mức độ người viết mong muốn. Hãy biết chọn lọc những gì cần giải thích cho độc giả, vì cứ tả liên miên các thứ chi tiết sẽ khiến câu chuyện không đi tiếp được.

4) Nhân vật người ngoài hành tinh dạng nhầy có lẽ sẽ không gãi đầu nếu gặp vấn đề không hiểu

Ngược với những hành động tích cực là những hành động tiêu cực. Ý tôi ở đây là biết những gì nhân vật của mình sẽ không thực hiện, nghĩ, hoặc thể hiện ra nếu nó trái với bản chất nhân vật. Người ngoài hành tinh không có ngôn ngữ cơ thể tương tự con người, và kể cả nếu có, bạn sẽ vẫn phải giải thích nó ra. Tốt nhất bạn nên viết ra những điểm khác biệt giữa nhân vật của mình và con người.

Xin nhắc lại một lần nữa, độc giả không nhất thiết phải biết tất cả những thông tin ấy, bạn có nhiệm vụ đảm bảo cho nội dung truyện không bị vấn đề. Với những cuốn sci fi ngắn và ít tính thực tế, tránh giải thích lê thê. Bạn càng thêm mắm muối cho nhân vật quái lạ của mình, bạn sẽ càng gặp khó khăn trong việc đảm bảo rằng họ không có những nét đối nghịch với những gì đã cho độc giả biết từ trước.

Xác định mắt xích còn thiếu

Xác định nhân vật mình “còn thiếu” thứ gì so với con người bình thường sẽ khó hơn hẳn việc đi tìm những thứ khác biệt hoàn toàn. Chỗ này lập danh sách sẽ không có mấy hiệu quả, nhưng tin vui là bạn không cần phải lo về vấn đề này trừ khi bạn muốn biến nó thành một yếu tố ảnh hưởng đến cốt truyện. Bạn không phải đề cập đến việc nhân vật người ngoài hành tinh dạng nhầy của mình không ăn được bánh mì trừ khi bạn muốn có cảnh tất cả mọi người cùng ngồi ăn bánh mì. Đừng quên phương trình ta đã đề cập đến hồi nãy, đồng thời thay đổi cả biến nhân vật, cốt truyện lẫn thế giới sẽ giúp ta rất nhiều.

Hãy biết chọn lựa những yếu tố phù hợp các cảnh; tập trung giải thích về thế giới trong một cảnh mang tính xúc động sẽ không phù hợp. Nếu nhân vật đang được phát triển trong cảnh, tập trung vào nhân vật và để bất cứ chi tiết quan trọng nào liên quan đến thế giới được thể hiện qua họ. Tương tự, đừng quá tay khiến người đọc không hiểu chuyện gì đang diễn ra cả.

5) Về lối nói và ngôn ngữ

Nhân việc nói về thay đổi cách thể hiện sao cho hợp với thế giới mình đang xây dựng, tôi sẽ bàn về lối nói và ngôn ngữ. Mặc dù không được hoa mỹ, nhưng khi viết lời thoại cho những nhân vật quái lạ, hầu hết những ngôn ngữ ta thường sử dụng sẽ không còn đúng nữa–tiện, dòng vừa viết có một số lối nói người ngoài hành tinh sẽ không dùng trừ khi rất thạo ngôn ngữ con người, vậy thử đoán xem nó là lối nói nào nhé. Tôi nói không còn đúng bởi vì nếu không xây dựng thế giới tốt, người đọc sẽ nhận ra nhân vật quái dị kia là do tác giả người viết. Đây là một thảm hoạ! Để lộ ra truyện do người viết, không tính phần tên đề bên ngoài truyện, là điều cần tránh hết mức có thể. Đặc biệt nếu truyện của bạn có những khái niệm khó hoặc rất sáng tạo, người đọc phải không nhận ra được điều này.

Người ngoài hành tinh cũng có nhà thơ

Sử dụng ngôn ngữ trong những đoạn hội thoại hoặc dẫn truyện từ góc nhìn của một nhân vật ngoài hành tinh không dễ chút nào. Thật không may, hầu hết các nhà văn thường sử dụng ngôn ngữ mang tính khoa học khi sử dụng các nhân vật ngoài hành tinh. Nếu người kể nhà máy tính hoặc nhà khoa học thì còn được, nhưng trong những trường hợp khác nghe sẽ rất thiếu sáng tạo, và hậu quả là ta cõ những lời thoại cứng ngắc như trong nhiều tác phẩm sci fi rẻ tiền.

Nhiều nhà văn Sci Fi loại bỏ khó khăn ngôn ngữ người ngoài hành tinh mang lại bằng cách thêm cho thế giới những tính năng mới chứ không phải lựa chọn ngôn từ phức tạp. Điều này hoàn toàn không có vấn đề gì! Đừng ngại việc thêm vào một tấm huy hiệu dịch được đủ thứ ngôn ngữ hoặc thứ gì đó tương tự nếu bạn không muốn mất thời gian xây dựng văn phong ngoài hành tinh. Nếu đi sâu vào khai thác chi tiết, bạn sẽ có rất nhiều thứ hay để khám phá.

Ngôn ngữ nhân vật là yếu tố rất nhiều nhà văn Sci Fi tài năng tận dụng. Táy máy vào lời dẫn hoặc lời thoại là hơi liều, nhưng nó sẽ vô cùng hữu ích cho việc xây dựng nhân vật và thế giới nếu dùng đúng cách. Như đã nói ở phần xây dựng thế giới, để cho nhân vật khen ngợi vẻ đẹp của Phlerboes là việc bình thường, miễn là độc giả luận ra trong văn cảnh rằng giống loài của nhân vật coi Phlerboes là đẹp hoặc luận ra rằng ý niệm về vẻ đẹp của nhân vật khác hẳn so với đồng loại. Ngôn ngữ dùng để mô tả khung cảnh ấy không cần phải bóng bẩy, miễn sao người đọc hiểu được rằng nhân vật nhắc đến vẻ đẹp của Phlerboes với ý dí dỏm, thô tục, vụng về, hay cái gì đó khác.

Nhưng đừng khiến độc giả bị ngợp ngữ cảnh. Nghe thì hơi khó tin, nhưng nếu người đọc đọc thấy nhân vật khen ngợi vẻ đẹp của Phlerboes, người ta sẽ không muốn phải đọc tiếp mô tả chuyên sâu về sự lộng lãy của Phlerboes ngay trong phần truyện đó. Nếu có từ nào trong ngôn ngữ của nhân vật độc giả nên biết, hãy dịch nó ra, hoặc là dịch trong đoạn hội thoại hoặc là dịch trong lời dẫn. Có một số bước bạn nên thực hiện để đảm bảo tất cả đều ăn khớp với nhau.

Trong phần dàn ý nhân vật, hãy thêm chú thích về khả năng ngôn ngữ của nhân vật nếu có. Thêm một phần chú thích về ngôn từ và cách sử dụng ngôn ngữ của họ. Phương thức nhân vật dùng để giao tiếp có ảnh hưởng gì đến ngôn từ của nhân vật không? Có chi tiết nào từ ý tưởng nên của thế giới có thể sử dụng hoặc thay đổi để cách nhân vật giao tiếp trở nên hợp lý hơn không? Liệu ngôn ngữ và cách dùng từ của nhân vật có cần được giải thích không, hay vai trò của nó sẽ được giảm thiểu để đỡ phải viết thêm chi tiết? Trả lời những câu hỏi này từ sớm có thể giúp bạn về sau đỡ bục đầu vì phải giải quyết những bất hợp lý của nhân vật với thế giới và những nhân vật khác.

6) Tổng hợp lại

Chắc bạn đã mệt lử vì phải xây dựng cả một thế giới, cả một câu chuyện đời, ngôn ngữ hình thể, và phương tiện giao tiếp chỉ cho một nhân vật duy nhất. Rất tốn công, nhưng giờ đã đến lúc gặt hái thành quả. Hãy dùng những gì đã phác thảo về thế giới, cốt truyện, và nhân vật và bắt đầu viết lách thôi. Nhớ để mỗi chuyển biến quan trọng trong cốt truyện phù hợp với hình dung của bạn về nhân vật và ngược lại. Nhớ cẩn thận chú ý chọn chi tiết nào và bao nhiêu chi tiết để trình bày với độc giả, bởi kiệm lời sẽ giúp tạo vẻ bí ẩn hoặc xa lạ, hai cảm giác rất quan trọng mà một tác giả Sci Fi cần vận dụng thành thạo.

Để phát triển nhân vật cho người đọc, nhiệm vụ của bạn là phải dùng lời văn của mình và tái tạo lại bản dàn ý nhân vật chi tiết. Mạch phát triển nhanh chậm tuỳ bạn, nhưng công thức thường sử dụng là ban đầu đưa cho độc giả một bản phác thảo của nhân vật để họ quen dần, sau đó mỗi lần câu chuyện có bước chuyển mình thì lại phát triển thêm vài ba chi tiết trong phần dàn ý nhân vật. Nó sẽ giúp đưa cho người đọc vừa đủ thông tin lúc truyện mới mở ra để họ có tư liệu tưởng tượng mà không cam thấy khó hiểu đồng thời vẫn chừa đủ chỗ để đi sâu vào phát triển nhân vật về sau.

Đừng rời mắt khỏi mục tiêu

Viết truyện Sci Fi sao cho chân thực khó hơn hẳn viết các loại truyện hư cấu khác. Nếu gặp trúc trắc, hãy nhìn lại dàn ý và nghĩ thử xem phần đang gặp vấn đề có giữ vai trò quan trọng trong việc phát triển cốt truyện hoặc phát triển nhân vật không. Bạn sẽ né được hầu hết mọi vấn đề bằng cách thay đổi nhân vật và thế giới tí chút. Đừng quên đây là thế giới của bạn, nhân vật của bạn, vậy nên mọi thứ đều thay đổi được. Khi thay đổi thứ gì để cho hợp thứ gì khác, nhớ cập nhật phần dàn ý tương ứng để biết mình đổi những cái gì. Cũng nên lướt lại toàn bộ câu chuyện để giải quyết bất cứ sự bất hợp lý nào sau khi bạn thay đổi. Với những truyện dài, tốt nhất nên nghĩ trước tính sau đã rồi hẵng đổi thông tin.

Truyện càng phát triển lên thì nhân vật sẽ càng phải được nhìn lại. Đừng quá tâm đắc với khía cạnh nào của nhân vật, vì thường nhân vật sửa dễ hơn sửa thế giới. Nếu bị tắc ở chi tiết nào đó, bạn có thể dành ra đôi ba câu giải thích khía cạnh đó của nhân vật. Nếu có hai nhân vật quá giống nhau, nên nhập lại thành một để người đọc đỡ mệt não. Hãy viết không ngừng, và không ngừng suy nghĩ xem thứ gì sẽ hợp lý trong bối cảnh những ý tưởng bạn đã đưa ra từ ban đầu.

Long Nguyen (theo Alex Carchidi | Sci-fi Addicts)
Credit ảnh nền: Sci-fi Addicts

P/S: Bookism đang trong quá trình xuất bản cuốn "Trạm tín hiệu số 23," một tác phẩm sci fi chiến tranh vũ trụ kiêm tâm lý sâu sắc của tác giả bestsellers Hugh Howey. Tìm hiểu thêm về tác phẩm tại đây:


các bài liên quan