(0)

Thang đo độ "nặng" và "nhẹ" của khoa học viễn tưởng (Science Fiction/Sci Fi)

Các fan dòng văn học giả tưởng tự biện (Speculative Fiction) thỉnh thoảng lại đế mấy câu bình phẩm: quyển này là khoa học viễn tưởng "nặng," quyển kia là khoa học viễn tưởng "nhẹ," trong khi số còn lại ngồi gãi đầu tự hỏi, "Bọn nó cân cốt truyện kiểu quái gì nhỉ?"

"Hồi nhỏ tôi rất hay chơi trò này, luật cũng đơn giản thôi: mỗi khi đọc truyện khoa học viễn tưởng (science fiction), tôi cố mò ra càng nhiều chi tiết mâu thuẫn với các nguyên lí khoa học hiện hành. Đối với các tác giả, luật chơi là phải làm sao để lộ càng ít chi tiết mâu thuẫn càng tốt."

—Hal Clement, Whirligig World

Các fan dòng văn học giả tưởng tự biện (Speculative Fiction) thỉnh thoảng lại đế mấy câu bình phẩm: quyển này là khoa học viễn tưởng "nặng," quyển kia là khoa học viễn tưởng "nhẹ," trong khi số còn lại ngồi gãi đầu tự hỏi, "Bọn nó cân cốt truyện kiểu quái gì nhỉ?" 

Không phải xé nhỏ xong đem cân đâu, đừng manh động!
(Nguồn: Rob Marquardt | Flickr)

Nếu các bạn còn nhớ, đã có lần bọn mình viết sơ lược về chủ đề này. Các tác phẩm khoa học viễn tưởng "nặng" đều lấy nền tảng từ lí thuyết khoa học thực tế, chỉ có một phần nhỏ là các yếu tố hư cấu không tuân theo định luật nào, hoặc khoa học hiện thời chưa cho phép nhưng nhiều khả năng tương lai con người sẽ thực hiện được. Các tác phẩm khoa học viễn tưởng "nhẹ" thì thoáng hơn, phần lớn hư cấu cũng được, miễn sao nghe nó có vẻ khoa học. Ngay cả các yếu tố hư cấu trong 2 loại khoa học viễn tưởng này cũng có chút khác biệt.: trong khoa học viễn tưởng "nặng," các chi tiết hư cấu luôn phải hoạt động dựa trên nền tảng các đinh luật nào đó, thường là định luật vật lí, rất logic; khoa học viễn tưởng "nhẹ" cho phép các chi tiết hư cấu hoạt động theo định luật nào tuỳ thích. miễn sao cốt truyện logic. 

Ví dụ thế này cho dễ hiểu:

  1. Một nhân vật phát hiện ra máy thời gian. Anh ta hỏi, "Nó hoạt động thế nào?"
    1. Nếu là "nhẹ": "Ngồi vào ghế, chọn ngày, kéo cần là xong."
    2. Nếu là "nặng": "Câu này hay. Ngồi chờ chút, tôi sẽ giải thích cho anh về học thuyết lượng tử mới nhất, sau đó chúng ta sẽ đi sâu vào mối liên hệ có thể tồn tại giữa các trạng thái lượng tử, thuyết định trường thống nhất, và phương thức não bộ lưu trữ kiến thức, đúng như những gì Albert Einstein và Stephen Hawking đã từng phát biểu."
    3. Nếu là "cực nặng": "Hoạt động nào? Ai cho chạy về quá khứ? Phương trình Trọng Lực Lượng Tử hiện hành không cho phép điều này.".

Thế tóm lại là có về được quá khứ không?
(Nguồn: Rodger Evans | Flickr)

Khổ nỗi là có những cuốn khoa học viễn tưởng "nặng" vẫn có thể khôn khéo hạn chế tối đa số lượng kiến thức khoa học đưa ra để độc giả đỡ đau đầu. Thế nên cách duy nhất để định nghĩa cuốn 1 khoa học viễn tưởng "nặng" hay nhẹ đó là xem độ chuẩn xác của các kiến thức, lí thuyết nó đưa ra.

Và nếu bạn quá ngại đi tìm hiểu về các thứ thuyết lượng tử, xin hãy tham vấn thang đo này:

  1. Khoa học viễn tưởng nửa mùa: Công nhận là nó thuộc dòng khoa học viễn tưởng, nhưng những lí thuyết nó đưa ra sẽ bị các thầy cô vật lí vả vào mặt, ví dụ như sấm sét có thể truyền lại sức sống cho xác chết, nhện cắn có thể giúp phóng tơ từ tay, cung tên có thể bắn nổ cả súng...
  2. Khoa học "thoáng": Các lí thuyết đưa ra nhiều khả năng sau này khoa học sẽ thực hiện được, tuy nhiên "khả năng" đến mức độ nào thì còn phải xem xét lại. Thỉnh thoảng sẽ có định luật tác giả "chém bừa," không giải thích gì thêm và người đọc phải coi mặc nhiên là đúng.
  3. Vật lí vỡ lòng: Các truyện thuộc nhóm này lắm khi cũng có các định luật bị "chém bừa," nhưng được cái tác giả chém ít hơn, và thường đưa ra giải thích về cơ chế của các định luật ấy dựa trên các qui luật tự nhiên và những gì được chém sẽ được nhắc lại xuyên suốt tác phẩm.
  4. Nói dối một câu: Tác giả sẽ bịa ra 1 (hoặc nếu hơn một thì cũng cực kì ít) qui luật vật lí nào đó không đúng với hiện tại, và sau đó sẽ áp dụng qui luật đó vào đủ thứ. Qui luật này thường sẽ có minh chứng bổ trợ rất kĩ càng, và nghe rất hợp lí. Đôi khi, qui luật này sẽ chỉ chiếm vai trò phụ, chỉ là cách để tác giả có thể kể một câu chuyện thuộc dòng văn khác (ví dụ như tác giả cho nhân vật đi ngược thời gian để kể lại diễn tiến cuộc chiến tranh thế giới).
  5. Giả tưởng tự biện: Trong các tác phẩm thuộc nhóm này, bất cứ định luật, định lí, giả thiết nào đưa ra cũng đều đúng thực hoặc sát với kiến thức khoa học thời bấy giờ hết mức có thể.

Vậy là từ bây giờ nếu nghe thấy ai nói một tác phẩm khoa học viễn tưởng là hàng "nặng," các bạn hoàn toàn có thể tham gia câu chuyện và bàn tán về độ "nặng nhẹ :của nó nhé :)).

Long Nguyen (theo TVTropes)
Credit ảnh nền: 
Get Gaming Now | Flickr

các bài liên quan