(0)

Rô-bốt & văn chương: 10 tác phẩm với sự góp mặt của rô-bốt

Bạn có biết rô-bốt thực chất bắt nguồn từ văn chương không? Thuật ngữ này lần đầu xuất hiện trong một vở kịch năm 1920 do nhà biên kịch người Séc Karel Čapek viết. Kể từ đó, rô-bốt đã trở nên thịnh hành. Trong bài viết bên dưới, cùng điểm lại một số tác phẩm văn học về rô-bốt đáng chú ý nhé.

1) R.U.R., Karel Čapek

Ảnh: Goodreads

Thuật ngữ “rô-bốt” lần đầu được nhà biên kịch Séc Karel Čapek sử dụng trong vở kịch R.U.R. (Rossumovi Univerzální Roboti) nổi tiếng năm 1920. Năm 1923, nó được đưa lên sân khấu Anh dưới cái tên Rossum’s Universal Robots. Tại Séc, robotnik nghĩa là “người lao động cưỡng bức” và robota là từ để chỉ “lao động cưỡng bức, công việc bắt buộc, cực nhọc”—theo như trang Online Etymology Dictionary, từ này có gốc là từ rabu trong tiếng Slavic cổ, tức “nô lệ.” Tất nhiên, như sử gia khoa học Howard Markel nói, “đây thực chất là thành phẩm của thể chế nô lệ Trung Âu, khi tiền nhà được trả bằng việc cưỡng ép lao động.” Nhưng Čapek nói anh mình mới là người nghĩ ra từ này.

Tuy nhiên, rô-bốt của Čapek không hẳn giống với hình dung của mọi người về rô-bốt lần đầu xuất hiện—chúng giống rô-bốt trong Westworld hơn Rosie the Maid. Chúng có xương có thịt đầy đủ—dù là xương thịt nhân tạo—và có ý chí riêng (nhưng không có linh hồn)—chính vậy mà chúng nổi loạn và huỷ diệt loài người! Fun.

2) I, Robot, Isaac Asimov

Ảnh: Goodreads

Asimov là một nhà văn rất sung mãn với hàng trăm cuốn sách đã xuất bản, nhưng ba Định luật Rô-bốt học vẫn là một trong những cống hiến quan trọng quan trọng nhất của ông đối với khoa học viễn tưởng. Theo như Cẩm nang Rô-bốt học, ấn bản 56, 2058 SCN (trích trong truyện ngắn 1942 “Runaround” của Asimov), ba Định luật Rô-bốt học là:

  1. Rô-bốt không được phép làm hại con người hoặc thấy người bị hại mà không ra tay cứu giúp.
  2. Rô-bốt phải tuân theo mọi mệnh lệnh do con người đưa ra trừ khi mệnh lệnh đó mâu thuẫn với Định luật Thứ nhất.
  3. Rô-bốt phải tự bảo vệ tính mạng bản thân trừ phi sự tự vệ đó gây mâu thuẫn với Định luật Thứ nhất hoặc Thứ hai.

Nhiều nhà văn khác đã sử dụng, bổ sung, hay phô ra các định luật của Asimov, nhưng chúng vẫn là nguyên lý cơ bản của văn chương Rô-bốt học, và các nhà văn mới thường phải biến tấu hoặc bám theo chúng.

3) Fahrenheit 451, Ray Bradbury

Ảnh: Goodreads

Không ít người bị ám ảnh bởi đám Chó Ngao Máy trong tác phẩm kinh điển năm 1953 của Bradbury:

Bọn Chó Ngao Máy ngủ nhưng không ngủ, sống nhưng không sống trong cái chuồng kêu ro ro, rung động nhè nhẹ, thắp sáng mờ ở góc tối trạm cứu hoả. Ánh sáng mờ ảo lúc một giờ sáng, ánh trăng trên bầu trời rọi qua khung của sổ lớn, toả loang lổ lên lớp đồng thau và đồng và thép của con thú đang hơi rung người. Ánh sáng hắt lên những mẩu thuỷ tinh đỏ và trên những sợi lông mao nhạy cảm trong lỗ mũi bọc nhựa rung nhẹ, nhẹ, nhẹ của con thú, tám cái chân nó xoè ra bên dưới cùng những bàn chân lót cao su.

Và đừng quên “mũi kim thép rỗng dài mười phân” “thọc xuống từ mũi con Chó Ngao để tiêm những liều morphine hoặc procaine cực lớn” vào con mồi. Chó máy rất nguy hiểm.

4) The Iron Man, Ted Hughes

Ảnh: Goodreads

Ted Hughes là người đã nghĩ ra nhân vật Iron Man—hoặc, như ở Mỹ người ta hay gọi (để tránh nhầm với một siêu anh hùng Marvel), là Iron Giant. Đây là một con rô-bốt, và đồng thời đến từ ngoài hành tinh—khi xuất hiện ở Anh, nó ăn thiết bị làm đồng khiến mọi người náo loạn hết lên, cho đến khi nó được một cậu bé nhận nuôi, và được cậu ta dạy cách ăn phế liệu và giúp bảo vệ nhân loại khỏi “Dơi Rồng Thần Ngoài Vũ Trụ.” Trong bản chuyển thể thành phim, nó được lồng tiếng bởi Vin Diesel, diễn viên có cái tên giống rô-bốt nhất ở Hollywood.

5) Do Androids Dream of Electric Sheep, Philip K. Dick

Ảnh: Goodreads

Tuyệt phẩm của Dick đến nay vẫn là một trong những tác phẩm khoa học viễn tưởng nổi tiếng nhất—chưa kể còn là nền tảng của bộ phim Blade Runner. Lấy bối cảnh 2021, Dick hình dung ra một thế giới mà gần như mọi sinh vật sống đều đã chết hết, chỉ còn lại phiên bản máy mô nhân tạo (Rick Deckard có một con cừu rô-bốt, và câu chuyện diễn ra vì anh cần tiền để thay con cừu đó bằng một con cừu thật), và mặc dù loài người vẫn còn tồn tại, ta đã phát triển được những thứ người máy rất giống thật để làm người hầu. Nhưng đôi khi những con rô-bốt này cần được loại bỏ… hoặc không.

6) The Stepford Wives, Ira Levin

Ảnh: Goodreads

Khi Joanna chuyển đến Stepford, cô để ý thấy tất cả những người phụ nữ mình gặp đều trông như “diễn viên đóng quảng cáo, hài lòng với bột giặt và sơn sàn, với nước cọ rửa, dầu gội, và lăn khử mùi. Những diễn viên xinh đẹp, ngực to nhưng tài năng được một mẩu, đóng vai những bà nội trợ khu ngoại ô không chút thuyết phục, quá tử tế so với người thật.” À, đó là vì họ không phải người thật … spoiler này: các bà vợ là những con rô-bốt. Ít nhiều giống đám rô-bốt ở Disneyland, nhờ tay một ông chồng thiết kế máy tự động. Các bà vợ thật đã bị giết và thay thế—hoặc nói chuẩn hơn là được nâng cấp.

7) The Cyberiad, Stanislaw Lem

Ảnh: Goodreads

Trurl và Klapaucius là hai trong số những nhân vật văn chương nổi tiếng nhất, vừa là bạn thân vừa là các nhà sáng chế đối nghịch nhau và đồng thời cũng là rô-bốt “xây dựng” siêu thông minh có khả năng sáng chế bất cứ thứ gì. Chúng sống trong một thế giới kỳ lạ mà về cơ bản là một mảnh đất thần thoại kỳ vĩ và đôi khi, với bản chất là những cỗ máy tốt, chúng dùng năng lực của mình để giúp đỡ người khác.

8) Cyborg, Martin Caidin

Ảnh: Goodreads

Cuốn tiểu thuyết năm 1972 này không chỉ quan trọng vì tính văn học mà còn nổi tiếng vì nó đã sản sinh ra hai tác phẩm khác: The Six Million Dollar Man và The Bionic Woman. Tất nhiên, cyborg khác rô-bốt chuẩn, vì đây là những người nửa người nửa máy, nhưng nếu bỏ qua tiểu tiết thì tác phẩm này cũng là một trong những cuốn về rô-bốt đáng chú ý.

9) The Alchemy of Stone, Ekaterina Sedia

Ảnh: Goodreads

Nhân vật chính cuốn tiểu thuyết steampunk fantasy rất chất này là một người máy chạy dây cót được chủ trả tự do—nhưng chìa khoá lên dây cót tim thì chủ vẫn giữ. Nó bị kẹt trong một cuộc chiến phức tạp—một dạng cách mạng công nghiệp với ba phe phái đối đầu nhau. Đây là ví dụ điển hình của việc rô-bốt thâm nhập vào các dòng văn không phải khoa học viễn tưởng thuần—The Windup Girl của Paolo Bacigalupi cũng là một cuốn tương tự.

10) Kathryn Davis, Duplex

Ảnh: Goodreads

Một trong những tác phẩm rô-bốt hay gần đây là Duplex của Kathryn Davis, mở đầu với một người phụ nữ đi trên một con phố ngoại ô: “Cô là một người đàn bà thứ thiệt; nhìn cách cô ta không cần quay đầu sang hai bên để nghe ngóng là biết.” Mới đầu đọc sẽ thấy lạ, hoặc có phần phân biệt giới tính, như thể viết năm 1950—nhưng dần dần ta nhận ra ý của người dẫn truyện: cô ta không phải rô-bốt. Hoặc phù thuỷ.

Long Nguyen dịch (theo Literary Hub)
Credit ảnh nền: Literary Hub

P/S: Bookism vừa mới xuất bản cuốn "Trạm tín hiệu số 23," một tác phẩm sci fi chiến tranh vũ trụ kiêm tâm lý sâu sắc của tác giả bestsellers Hugh Howey. Tìm hiểu thêm về tác phẩm tại đây:


các bài liên quan