(0)

Ông là cha của dòng khoa học viễn tưởng, nhưng bạn chắc chưa hề nghe danh

Nhắc đến khoa học viễn tưởng (Sci Fi/SF), hẳn những cái tên như Jules Verne, H.G. Wells, Isaac Asimov,... sẽ được nhắc tới. Nhưng có một người với sức ảnh hưởng vô cùng đến dòng văn này không bao giờ được nêu danh. Ông là ai?

KÍNH GỬI ÔNG: tôi tin chắc chúng tôi sẽ cung cấp được cho ông đủ lượng việc như ông mong muốn, và ở bất cứ thể loại nào. Kính thư, C.A. DANA

Từ những lời đó, một cây bút trẻ bắt đầu gầy dựng cả một di sản, chìm trong vô danh và bắt đầu từ một “trò lừa,” tại một tờ báo đẳng cấp. Sau này ông ta sẽ trở thành một biên tập viên rất được kính nể và là cha đẻ của khoa học viễn tưởng Mỹ. Trước khi H.G. Wells được ca tụng vì đã quay ngược thời gian và làm người tàng hình, đã từng có một Edward Page Mitchell — con người tạo ra những mô típ Sci Fi hiện đại nhưng lại “rất hiếm ai biết đến, dù chỉ là biết đến tên,” theo như tờ The Literary Digest.

Mitchell đã viết một cuốn hồi ký; lễ nghỉ hưu của ông có 650 khách tham dự, thu hút sự chú ý của giới truyền thông và chức sắc trong khắp cả nước; và khi chết ông được tờ Digest cho đăng bài phó cáo dài hai trang. Thế nên, người viết tiểu sử duy nhất của ông, cố sử gia Sci Fi historian kiêm nhà giáo Sam Moskowitz đã hỏi, “[làm sao] một nhân vật quan trọng đến vậy trong lịch sử khoa học viễn tưởng lại ít được biết đến danh như thế?”

Để hiểu được điều này, ta phải biết thêm một chút về nhà viết tiểu sử kia — con người tờ The Times từng mệnh danh “chuyên gia khoa học viễn tưởng hàng đầu thế giới” — và một xu hướng văn học nhiều khả năng sẽ khiến những người viết theo lối đó ngày nay bị kiện. Sam Moskowitz lưu trữ kiến thức của mình trong một bộ nhớ gần như hoàn hảo; nhờ được học bổng, ông trở thành giáo sư Sci Fi đầu tiên, và dạy một lớp đã thu hút được những diễn giả khách mời nặng ký như Isaac Asimov và Lester del Rey. Moskowitz là, như một YouTuber và người hâm mộ Sci Fi Kevin Lieber đã nói, “fan hâm mộ tuyệt đỉnh.”

Vậy nên khi Moskowitz biết đến những gì Mitchell đã làm, ông muốn biết thêm. Quá trình điều tra giúp ông tìm ra “Trò Lừa Mặt Trăng Lớn,” cái tên đặt cho chuỗi các bài viết về đời sống trên mặt trăng đăng tải trên tờ The Sun tháng tám năm 1835. Dưới danh nghĩa tin tức biên tập lại từ Edinburgh, Scotland, các bài viết mô tả những sinh vật và môi trường trên mặt trăng, với các chi tiết thu thập từ “một chiếc kính viễn vọng khổng lồ với cơ chế mới hoàn toàn.” Chuỗi bài viết làm tăng lượng ấn bản của tờ báo New York kia, nhờ đó mà nó có thể tự xưng là tờ báo lớn nhất nước Mỹ. Nó cũng giúp các trò lừa được phổ biến rộng rãi, khơi gợi nhiều nhà tiên phong trong lĩnh vực Sci Fi — bao gồm Edgar Allan Poe, sau này xuất bản “Trò Lừa Kinh Khí Cầu” trên tờ The Sun. Câu chuyện của Poe gợi cho Jules Verne viết “Năm tuần trên khinh khí cầu,” tác phẩm đầu tiên tạo được tiếng vang ở Mỹ của ông. Rốt cuộc, những trò lừa và “những bài ủng hộ hoặc đả kích các giải pháp kinh tế và chính trị cho cái sự hỗn loạn thời thế kỷ 19” được gọi là Sci Fi kỳ ảo ấy, đã mở đường cho văn học giả tưởng xuất hiện trên báo và tạp chí, nói như John Clute, đồng tác giả của cuốn Bách khoa Toàn thư Khoa học Viễn tưởng.

Đó chính là cống hiến của Mitchell trong năm 1874. Sau khi hồi phục từ một tai nạn đã khiến ông chột mắt, ông viết nháp truyện “The Tachypomp.” Truyện kể về một anh chàng độc thân muốn cưới vợ thì phải di chuyển nhanh hơn vận tốc ánh sáng để gây ấn tượng với bố cô nàng. Với sự trợ giúp của một nhà toán học, anh ta thiết kế ra một cái máy bao gồm các con tàu chồng lên nhau theo thứ tự nhỏ dần, cùng chạy với vận tốc theo lý thuyết là vô hạn. Được xuất bản trong tờ Scribner’s Monthly, tác phẩm lớn đầu tiên ấy của Mitchell là câu chuyện viễn tưởng đầu tiên sử dụng cơ chế khoa học.

Khi “The Tachypomp” được đăng tải, Mitchell đã nổi danh là một phóng viên và người điều tra vạch trần các hiện tượng siêu nhiên cho tờ The Lewiston Journal, và không bao lâu sau đó bắt đầu giới thiệu các câu chuyện viết lẻ cho tờ The Sun và từ đó được nhận thư ngỏ mời đến làm việc từ biên tập viên C.A. Dana. Tại nơi ấy, trong những năm đầu làm việc, ông tiếp tục viết bài tin tức, vạch trần, và vận dụng óc khôi hài thô của mình trong các truyện ngắn và truyện trào phúng kỳ ảo cho đến năm 1877, ông viết “The Man Without a Body,” trong đó có nhắc đến một thiết bị dịch chuyển tức thời dựa trên công nghệ đầu tiên.

Với câu chuyện ấy, kỳ ảo đã nhường chỗ cho Sci Fi. Mitchell sau đó tiếp tục viết về thứ gần như có thể được khẳng định chắc chắn là câu chuyện bộ não được vi tính hoá đầu tiên và kết đông cryo (năm 1879), một năm sau thì viết về thay đổi nhân cách do phẫu thuật, một cỗ máy thời gian và một người tàng hình (năm 1881 — lần lượt cách các tác phẩm của H.G. Wells 7 và 16 năm), một người ngoài hành tinh thân thiện (1883) và một đứa trẻ đột biến với sức mạnh tinh thần (1885). Khi Mitchell nghỉ hưu, ông đã trở thành biên tập viên trưởng của tờ The Sun, trong khi liên tục tạo ra những đột phá mới.

Ấy nhưng, Moskowitz đã thất vọng khi biết Mitchell xuất bản vô danh. Vì không có luật bản quyền quốc tế, các bài của ông đã bị tái đăng tải dưới những cái tựa đề và tên tác giả khác. Hồi ký về Mitchell, với trọng trách nặng nề đó là biên mục lại một cuộc đời đã viết cả ngàn bài báo, thể hiện được rất ít mức ảnh hưởng của ông đối với dòng Sci Fi. Tiểu sử Moskowitz viết về ông đã ngưng xuất bản, và thứ duy nhất gần đây đề cao di sản của Mitchell là một video YouTube do Lieber thực hiện, đăng trên kênh VSauce. Lieber nói anh phát hiện ra nhà văn đi tiên phong này khi tìm hiểu về máy thời gian.

Sau khi nghỉ hưu, Mitchell sống ẩn dật, xa lánh — cùng với vợ và 6,000 cuốn sách của họ — những tiện nghi hiện đại như điện và ga trên một căn nhà tại đảo Rhode mà ông gọi là “một không gian cây cối bao vây không bị nơi cư trú của con người gián đoạn.” Ông đã tạo nên các thế giới bằng công nghệ, nhưng rồi lại cự tuyệt nó, và việc ông sống ẩn danh đã khiến di sản của ông bị rơi vào lãng quên — mặc dù ông đã từng giúp tạo ra các vũ trụ.

Nói gọn lại, ông là một người lệch thời.

Long Nguyen dịch (theo OZY)
Credit ảnh nền: OZY

P/S: Bookism đang trong quá trình xuất bản cuốn "Trạm tín hiệu số 23," một tác phẩm sci fi chiến tranh vũ trụ kiêm tâm lý sâu sắc của tác giả bestsellers Hugh Howey. Tìm hiểu thêm về tác phẩm tại đây:


các bài liên quan