(0)

Những bí ẩn cổ xưa xoay quanh nguồn gốc của sách

Cuộc cách mạng đọc sách đã xuất hiện từ...hàng ngàn năm trước

Có thể nói rằng trong thời điểm khoa học kĩ thuật đang bùng nổ, việc sử dụng sách điện tử (hay gọi tắt là ebook) đang diễn ra mạnh hơn bao giờ hết khi bạn có thể mang hàng trăm tựa sách khác nhau và đọc ở bất kì đâu với chiếc máy tình bảng hay điện thoại của bạn. Việc dùng ebook cũng an toàn hơn trong trường hợp xấu xảy ra khi bạn để quên thiết bị đọc của bạn ở nhà, hay tệ hơn nữa là bị mất cắp khi bạn có thể truy cập vào đám mây để đọc chúng, thật sự rất tiện lợi. Không nói quá chút nào khi phát biểu rằng việc đọc sách đang trên một "bước chuyển mình" vĩ đại.

Tuy vậy không phải ai cũng thích thú với viễn cảnh trỗi dậy này của ebook, khi hàng ngàn người hâm mộ sách, nhà xuất bản và giới nhà sách nói chung đang theo dõi cuộc chiến giữa ebook và sách giấy với một sự hứng thú mãnh liệt.Trong cuộc phỏng vấn mới đây, Tom Tivnan của tờ The Booksellers đã thở phào khi nói khi nói về việc doanh số bán ebook lần đầu tiên đã chững lại: "Dành cho những ai nhận xét rằng cái chết của sách giấy và sự thống trị hoàn toàn của sách điện tử vào cuối thập kỉ này, những số liệu về ngành in ấn và xuất bản phẩm điện tử năm 2015 có thể sẽ khiến họ phải suy xét lại." Tuy sách giấy đang có lợi thế hiện tại, nhưng điều khẳng định chắc chắn là cuộc chiến giữa ebook  và sách giấy mới chỉ trong giai đoạn bắt đầu.

Vô vàn người yêu sách, nhà xuất bản và nhà sách đang nín thở theo dõi cuộc chiến không súng đạn này

Điều thú vị ở đây là một cuộc chiến tương tự đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước! Một loại ấn phẩm khác của sách từ xa xưa cũng đã từng được dự đoán là sẽ thay đổi bộ mặt của cả ngành sách từ thời đế chế Rome cổ đại.

Thời kì của những cuộn sách

Đế chế Rome vào thế kỉ thứ I sau Công nguyên (SCN) là kỉ nguyên của văn học viết. Vô vàn những đài kỉ niệm, tượng, hay thậm chí bia mộ...được trang trí bằng chữ in hoa trang nghiêm. Đó đây trên đường có thể thấy người dân đang ghi chép và gửi tin tức cho nhau trên những tấm bảng gỗ được phủ sáp, thư viện cho người giàu thì tràn ngập sách về lịch sử, triết học và nghệ thuật. Tuy vậy đó không phải là sách có gáy như chúng ta hằng quen thuộc bấy lâu nay, mà là cuộn sách, được làm từ giấy cói Ai Cập với chiều dài đa dạng từ...4.5m tới 16m tùy vào nội dung của cuốn sách. Và với việc bất tiện như vậy, những bất lợi của sách cuộn ngày càng lộ ra rõ rệt mặc cho sự phổ biến của chúng tại khắp mọi nơi. 

Rome cổ đại tràn ngập những cuộn sách cổ

Thêm một điều lý thú nữa là bạn cần hai tay giữ sách cuộn để có thể đọc được chúng, trừ khi người đọc sách trải cuộn sách lên bàn. Trong trường hợp đó, chặn sách hoặc chốt gỗ sẽ được sử dụng nhằm cố định một đầu cuộn sách. Khi đọc một cuộn sách, người đọc phải thật cận thận mở cuộn sách từ phải sang trái và đọc dần nội dung. Tác giả sách phải viết nội dung cẩn thận thành từng cột dài vài centimet nhằm đảm bảo an toàn cho sách khi được cuộn lại. Sự mong manh của những cuộn sách cổ là vô cùng, các nhà khảo cổ học trong quá trình khai quật đã tìm thấy những vết tích chứng minh rằng nhiều cuộn sách đã bị xé rời chỉ vì bị co xát nhẹ với quần áo người đọc.

Điều này dãn tới sự bất tiện thứ nhì của sách cuộn, giấy cói Papyrut không phải là vật liệu có thể tồn tại dưới thời gian dài, đặc biêt khi cói dùng để làm giấy hầu hết tới từ vùng khi hậu khô, nóng của Địa Trung Hải và không phải với thời tiết của vùng Rome. Tiêu biểu của sự bất tiện này có thể kể tới Tacitus, hoàng đế trị vị từ năm 275 tới năm 276, đã phải ra lệnh chép lại những cuốn sách lịch sử ưa thích hàng năm nhằm thay thế những cuộn sách mục rữa tại Gual và Germania. Sách cuộn làm từ giấy papyrus ngoài ra rất dễ bị tách rời hay...vỡ ra nếu bị đóng mở quá nhiều lần, vì lẽ đó mà người cổ đại phải làm thành hình dạng cuộn nhằm tối đa hóa số lần sử dụng cũng như dẫn tới sự thật dở khóc dở cười rằng hầu hết sách cuộn chỉ được viết trên...một mặt giấy. Mặt trước của cuộn giấy chỉ được sử dụng trong trường hợp họa hoằn, và việc đọc một cuộn sách hai mặt là điều chẳng thích thú gì.

Tấm màn bí ẩn

Tại một thời điểm nào đó trước hay trong thế kỉ thứ I SCN đã xuất hiện một loại hình sách mới hứa hẹn sẽ thay thế cho sách cuộn nhiều bất tiện. Các nhà khảo cổ học trong quá trình khai quật đã khám phá được những trang sách được viết trên cả mặt trước và mặt sau được in lề rõ ràng, điều chỉ có thể thấy trên sách giấy hiện đại. Qua một vài kiểm tra phân tích, các nhà khoa học có thể khẳng định rằng đây chính là hình thái của cuốn sách đầu tiên trên thế giới. Người Roman cổ gọi dạng sách này là codex (xuất phát từ tiếng latinh cổ caudex, nghĩa là thân cây, vì hình dạng cuốn sách tương tự như chiếc bàn gỗ). Nhưng từ đâu mà codex xuất hiện vẫn còn là một câu hỏi ẩn chứa vô vàn bí mật. Chúng ta chỉ biết rằng người đầu tiên viết trên dạng sách mới này là một nhà thơ Roman tên là Martial, một người khuyến khích fan hâm mộ đọc các tác phẩm của mình qua hình thức sách mới này:

"Với những ai hâm mộ tôi và muốn đọc sách của tôi mọi lúc, mọi nơi, những người mong có bạn đồng hành là sách trong những chuyến đi dài - Hãy mua những cuốn sách da nhỏ nhắn này, xin hãy dành những cuộn sách cho những tác giả lớn."

Xuất hiện và được bầy bán vào những năm 84 - 86 SCN, Martial cho chúng ta biết rằng hình thức ban đầu của sách giấy đã dần được phổ biến vào thế kỉ thứ I SCN, đi cùng với đó là một loại vật liệu mới dùng để đóng sách, da! Hình thức thay thế mới cho giấy cói dần lỗi thời này tới từ Hi Lạp vào vài thế kỉ trước. Da động vật được xử lý và làm sạch qua một quá trình đẫm máu, nhưng độ dai, độ mịn và sức chống chịu chứng minh rằng đây là một vật liệu làm sách tuyệt hảo. Mặc dù các nhà khảo cổ học đã chứng minh được những phát biểu của Martial tới từ thế kỉ thứ I SCN, chúng ta vẫn chưa biết được rõ ràng tại sao sách codex được phát minh, và ai đã phát minh ra điều đó. Thậm chí câu hỏi về việc những cuốn sách codex đầu tiên được làm từ giấy cói hay từ da cũng chưa được trả lời. 

Sách codex "Nag Hammandi", cuốn sách từ thế kỉ thứ IV được tìm thấy vào năm 1995

Dù câu trả lời là gì, sự thật là giấy được đánh số trang hoàn toàn ưu việt hơn so với sách cuộn. Những trang giấy được kẹp với nhau bằng gỗ hoặc được chắp lại nhờ tận dụng nguồn da hay giấy cói thừa ra từ quá trình sản xuất, điều này bảo vệ bản thân cuốn sách từ những hành động bất cẩn. Thêm vào đó với việc bản thân cuốn sách được đánh số trang, người đọc có thể dễ theo dõi nội dung hơn nhờ sự ra đời của "mục lục". Những cuốn codex cũng chứa được nhiều thông tin hơn so với những cuộn sách cùng kích cỡ, Với những ưu điểm như dễ mang theo, chứa nhiều thông tin hơn, và khả năng chống chịu ưu việt, rõ ràng những cuốn sách codex đáng được ưa chuộng hơn hẳn.

Mô hình của dyptich, được biết tới như là khuôn viết sách cổ đại

Gạt phắt những ưu điểm của sách codex, người dân Roman và những vùng xung quanh đó vẫn ưa việc sử dụng sách cuộn. Những người Roman ngoại đạo thời bấy giờ, cùng với người Do Thái cổ, ưa chuộng hình thức sách cuộn hơn là sách codex. Tuy vậy cộng đồng những người theo đạo Thiên chúa bấy giờ, ưa chuộng sách đánh số trang với ấn phẩm nổi tiếng là các bản kinh Phúc âm, những bình luận và những lời truyền giáo bí truyền. Tất nhiên là chúng ta đều biết kết quả của việc này ra sao khi vào thế kỉ thứ VI SCN, chủ nghĩa ngoại đạo và sách cuộn đều đi tới con đường tuyệt diệt, cùng với đó là việc phổ biến của Thiên chúa giáo dần thay thế đạo Do Thái. Cùng với sự trỗi dậy của các nhà thờ Thiên Chúa giáo, sách dấu trang dần có chỗ đứng vững chắc trong xã hôi. 

Dù sự xuất hiện của ebook có nhiều điểm khác biết so với sách codex, không thể phủ nhận những điểm tương đồng giữa cuộc chiến giữa sách giấy và ebook với cuộc chiến giữa sách codex và sách cuộn. Liệu ebook sẽ dần thay thế sách giấy chăng? Chỉ có thời giản mới có thể trả lời. 

Quang Hoang (theo BBC)
Credit ảnh nền: Get Images

P/S: Bookism vừa xuất bản cuốn "Tiên phong lên Mặt Trăng," tác phẩm khoa học viễn tưởng kinh điển của H.G. Wells. Tìm hiểu thêm tại đây:


các bài liên quan