(0)

10 điều thú vị về Xứ Cát của Frank Herbert

Xứ Cát của Frank Herbert hiện là một trong những tiểu thuyết khoa học viễn tưởng (science fiction/sci fi) nổi tiếng và được đọc nhiều nhất mọi thời đại, nhưng thành công của nó không xuất hiện chỉ sau một đêm. Các nhà xuất bản từ chối nó, các nhà phê bình hiểu sai ý nghĩa của nó, và đến tận hôm nay vẫn còn nhiều độc giả cảm thấy nó có điều không ổn.

1) Xứ Cát hình thành từ hai ý tưởng tách biệt

Khi bắt đầu viết Xứ Cát, Frank Herbert đã có một hồ sơ xuất bản khá ấn tượng. Tác phẩm đầu tay của ông, Under Pressure, được xuất bản dưới dạng truyện nhiều tập năm 1955, và sau đó được xuất bản thành một quyển với tiêu đề The Dragon in the Sea. Khi viết cuốn sách đó, ông trở nên hứng thú với tôn giáo, cơ chế tâm lý của việc lãnh đạo, và mỗi yếu tố đó ảnh hưởng đến đầu óc những người sùng bái như thế nào. Herbert nghiên cứu, tổng hợp ghi chép, và đọc gần 200 quyển sách trong quá trình đào sâu tìm hiểu vấn đề, vừa làm vừa xây dựng một cơ sở dữ liệu những ý tưởng viết truyện.

Chuyến đi đến những cồn cát miền Oregon năm 1957 của Herbert lại trở thành một cảm hứng bất ngờ. Nhờ quan sát tầm ảnh hưởng của những đụn cát đối với các sinh vật và cảnh quan xung quanh chúng mà ông trở nên hứng thú với sinh thái học. Ông mường tượng ra một thế giới bị sa mạc xâm chiếm, và một nhà hành tinh học đơn độc bị ám ảnh với việc chiếm lại nó. Mầm ý tưởng này gặp đất tốt, phát triển thành dàn ý ban đầu cho bối cảnh Xứ Cát — nhưng linh hồn thật sự của quyển sách chỉ được sinh ra khi môi trường kết hợp với những nghiên cứu của ông về cơ chế tâm lý học của đấng cứu tinh và những người sùng bái.

2) Một công ty in cẩm nang sửa xe cho xuất bản Xứ Cát

Xứ Cát lần đầu được xuất bản trong tạp chí Analog dưới dạng truyện tập hai phần, Thế Giới Xứ Cát và Nhà Tiên Tri Xứ Cát. Không bao lâu sau, Herbert tìm cách vận động cho truyện được xuất bản thành một tiểu thuyết độc lập, nhưng lại bị 20 nhà xuất bản liền từ chối, hầu hết đều nói truyện diễn tiến chậm và quá rối rắm — Dù sáng lập viên nhà xuất bản Tor Books Tom Doherty đã tiếp cận truyện ngay từ đầu, ông không thể thuyết phục sếp mình tại Simon & Schuster mua bản quyền truyện (về sau ông trở thành người giúp Herbert xuất bản tại Ace Books). Herbert không bỏ cuộc, và cuối cùng cũng được Sterling Lanier, biên tập viên Chilton Books, một nhà xuất bản lâu năm nổi tiếng với các tạp chí dành cho doanh nghiệp và cẩm nang xe cộ, liên hệ. Lanier muốn thử xuất bản chuyện hư cấu, và Xứ Cát xem chừng là cuốn sách khởi động phù hợp. Herbert đùa rằng chưa biết chừng họ sẽ đổi tên truyện thành Cách Sửa Máy Bay Cánh Chim để phù hợp danh mục mình hơn. (Nghiêm túc mà nói, nghe tiêu đề mới đã thấy muốn đọc rồi.)

3) Biên tập viên Chilton bị sa thải vì đã cho xuất bản nó

Ôi, kết thúc thật không có hậu nhỉ? Khi mới xuất bản Xứ Cát bán không chạy. Có nhiều lý do dẫn đến hậu quả này, trong số đó thứ nhất là độ dài kinh khủng của nó, và thứ hai là cái giá ngất trời $5.95 — khoảng $45 ngày nay. Đó không giống như kỳ vọng của fan khoa học viễn tưởng, và bởi vậy truyện không bán được nhiều. Không lâu sau Lanier bị sa thải, và Xứ Cát bị coi là thất bại. Tất nhiên, truyện về sau trở thành một trong những tiểu thuyết khoa học viễn tưởng bán chạy nhất mọi thời đại… ở hạng mục bìa mềm. Dù gì thì gì, hi vọng các sếp của Lanier giờ đang thấy xấu hổ chết người vì quyết định hấp tấp của mình.

4) Giới phê bình hoặc không thích hoặc không hiểu nó

Có vẻ tất cả những ai từng đọc Xứ Cát đều thích mê — ngoại trừ giới phê bình. Phong thái chủ đạo của khoa học viễn tưởng giai đoạn giữa thế kỷ 20 là những câu chuyện phiêu lưu và chiến trận laze trong vũ trụ tương tự như truyện Buck Rogers. Thế rồi Xứ Cát xuất hiện, khác biệt hẳn ở chỗ thiếu vắng cảnh hành động và ngầm nêu ra nỗi sợ mọi loại công nghệ. Ai lại muốn đọc một quyển truyện như thế chứ? Những nhà phê bình giai đoạn đầu chê bai Herbert vì đẩy các cảnh hành động thành thứ yếu và tập trung vào mối quan hệ nhân quả hơn là người ngoài hành tinh bắn nhau pằng pằng và UFO. Ngay cả ngày nay, cả độc giả thường lẫn nhà phê bình vẫn có người hiểu sai và giải thích sai phần nào tác phẩm Xứ Cát.

5) Analog không đồng ý xuất bản phần hai của truyện

Xứ Cát dần được độc giả đón nhận sau khi phát hành, nhưng điều đó không có nghĩa cuộc chiến đã kết thúc: tờ tạp chí xuất bản phiên bản truyện dài kỳ của tác phẩm từ chối đăng phần hai. Biên tập viên huyền thoại John W. Campbell nói độc giả muốn đọc về người hùng, nhưng Cứu Tinh Xứ Cát lại biến người hùng của Xứ Cát thành một nhân vật tiều tuỵ, vô dụng. Tất nhiên đó là do tác giả cố ý; một trong những đề tài của Xứ Cát là thủ lĩnh cũng vẫn là người, có những khiếm khuyết và dễ bị ảnh hưởng như chúng ta. May thay, tạp chí Galaxy mua quyển Cứu Tinh, cho xuất bản năm 1969.

6) Parts of the Sequels Were Written Alongside It

Khi viết dàn ý và lên ý tưởng cho Xứ Cát, Herbert nhận ra truyện quá vĩ mô không thể nhồi vào một cuốn sách được. Ông đánh dấu những ý nào sẽ xuất hiện trong tập một, cắt bớt những phần nội dung không hợp với cốt truyện ban đầu. Một phần chỗ bị cắt đi được chuyển sang Cứu Tinh Xứ Cát và Hậu Duệ Xứ Cát.

7) Xứ Cát cố tình đưa ra nhiều câu hỏi hơn số câu trả lời

Frank Herbert lược đi những chi tiết về lịch sử và thông tin phe phái trong Xứ Cát. Quyết định này có hai dụng ý. Đầu tiên, đồng thời là dụng ý hợp lý nhất, là ông không muốn nắm vai trò lãnh đạo trong thế giới mình đã tạo ra. Truyện kể về sự nguy hại của việc dựa dẫm vào chỉ một người để tìm câu trả lời, thế thì tại sao ông lại muốn mọi người dựa dẫm vào ông để kiểm câu trả lời? Thứ hai, và cũng khá liên quan, đó là ông muốn mọi người suy nghĩ về quyển sách, và tự quyết định ý nghĩa của nó. Tại sao Liên Đoàn lại giữ rịt lấy quyền độc quyền du hành vũ trụ? Đừng hỏi tác giả, tự hỏi mình đi.

8) Nhân vật chính Xứ Cát từng rất khác

Ý tưởng hành tinh sa mạc chủ đạo của quyển sách ban đầu đặt nhà sinh thái học Liet Kynes vào vị trí trung tâm. Khi truyện có thêm nhiều tầng nghĩa và phức tạp hơn, vai trò của Kynes phải nhường chỗ cho hành trình thăng trầm của Paul Atreides, Muad’dib và Kwisatz Haderach. Được cái tư tưởng của Liet trở thành một phần mục tiêu của Paul, và dòng tộc ông ta vẫn tiếp tục xuất hiện trong truyện thông qua người con gái Chani của ông, mẹ của con Paul.

9) Truyện dùng Sâu cát và Gia vị thay cho hình ảnh Rồng và Vàng

Rất nhiều yếu tố quen thuộc trong dòng văn này được tích hợp vào thế giới truyện Xứ Cát, vừa nhằm mục đích thể hiện bản chất cốt lõi của nhân loại là bất biến, và vừa để những độc giả không đến từ 10,000 năm trong tương lai vẫn hiểu cốt truyện. Có lẽ một trong những hình ảnh kinh điển nhất trong series này là thứ gia vị quý báu, theo sau là thứ sâu cát khổng lồ tạo ra loại gia vị ấy. Herbert xây dựng những hình ảnh này dựa trên mô típ những truyện cổ tích về các sinh vật huyền bí canh giữ không cho những kẻ tham lam chiếm đoạt các núi châu báu (như rồng canh đống vàng). Mô típ này hẳn bạn sẽ rất quen thuộc nếu từng đọc bất cứ quyển fantasy (kỳ ảo) nào.

10) Kết truyện rất kịch tính, đột ngột, và có phần nhảm

Mạch cuốn Xứ Cát đầu tiên đi rất nhẩn nha, chậm rãi. Không có nhiều cảnh hành động, và nếu cứ mỗi lần thấy có đoạn suy nghĩ của ai đó được viết ra thành những đoạn in nghiêng dài mà bạn được một xu, bạn sẽ lãi gấp mấy lần tiền mua truyện. Nhưng phần kết đảo ngược hết mọi thứ. Thay vì một cái kết hút hồn, rất sâu sắc, chúng ta có cảnh chiến đấu, giết chóc, và các cuộc xung đột kịch tính, tất cả đều kết thúc trước khi kịp lấy lại hơi. Sao đột nhiên chơi gì lạ vậy, bác Frank?

Hóa ra đây là một quyết định có chủ đích: Herbert muốn cái kết tương phản hẳn với phần truyện phía trước để người đọc có cảm giác vẫn còn thứ chưa kể xong — và không hẳn để dụ người ta mua tiếp tập hai đâu nhé. Người đọc bị đẩy lệch ra khỏi mạch truyện, để rơi rắc nhiều chi tiết đằng sau. Gặp tình huống như vậy bạn sẽ làm gì? Lật lại quyển truyện và đọc lại từ đầu, tmf kiếm câu trả lời. Lựa chọn này đã khiến độc giả không dứt ra được suốt năm mươi năm có lẻ.

Long Nguyen (theo Barnes & Noble)
Credit ảnh nền: Bookism

Tìm hiểu thêm về tác phẩm Xứ Cát tại đây: